GOLWG AR WYBREN Y NOS – MIS IONAWR 2021

Date: 
4 months 4 days ago

Croeso i rifyn y Flwyddyn Newydd o Olwg ar Wybren y Nos.  Fe fyddwn yn gwneud y mwya o’r nosweithiau wrth iddynt dywyllu’n gynnar o glydwch ein gerddi gan fod digon yn digwydd yn wybren y nos!  Fe fydd cyfle i weld y Blaned Mercher, gweld cawodydd o sêr gwib a darganfod asterismau diddorol sy’n ymddangos fel rhifau a llythrennau. Os oes gennych delesgop newydd, ysbienddrych neu eisiau defnyddio’ch llygaid noeth, mae gennym rywbeth at ddant pawb.

Cawod o Sêr Gwib Cwadrantol

Fe ddigwydd y gawod o sêr gwib y Flwyddyn Newydd rhwng y 1af a’r 6ed o Ionawr.  Fe fydd uchafbwynt y Cwadrantol yn digwydd yn ystod golau dydd ar y 3ydd o Ionawr am oddeutu 2yp ar gyflymder o dua 120 meteorau yr awr, ond arhoswch nes ei bod yn tywyllu gan fydd y cyfnod rhwng 4yp a chodiad y lleuad am 9.15yh yn rhoi cyfle gwych i weld unrhyw ‘sêr gwib’.  Efallai y byddant yn brin ac anaml, rhwng 30 meteorau yr awr.  Adnabyddir ffynhonnell y meteorau fel asteroid 2003EH1.   Os byddwch yn eich gardd, gwynebwch tua’r gogledd, gan fydd y pelydrol wedi’i  leoli’n isel ar y gorwel gogleddol.  Y ffordd orau i weld unrhyw gawod o sêr gwib yw i edrych ar yr ardal oddi amgylch i ffwrdd o’r pelydrol.

 

©Sorcha Lewis

Fe fydd Lleuad Newydd ym ymddangos ar y 13eg o Ionawr a’r Lleuad Lawn ar yr 28ain o Ionawr.  Adwaenir Lleuad Lawn eleni fel yr Hen Leuad neu’r Lleuad  Wedi’r Nadolig.  Fe’i alwyd yn Lleuad y Blaidd gan y Brodorion Americanaidd Cynnar oherwydd eu bod yn clywed y bleiddiaid llwglyd yn udo ym merfeddion y gaeaf ar yr adeg hon o’r flwyddyn.  

Ar noson y 24ain o Ionawr wedi i’r haul fachlud, edrychwch am y Blaned Mercher wrth iddi gyrraedd ei hestyniad dwyreiniol mwyaf.  Fe ymddengys fel lliw melyn wrth iddi ymddangos yn yr wybren orllewinol yn ystod y cyfnos.

 

Llythrennau a Rhifau yn yr Wybren

Oeddech chi’n gwybod bod rhai asterismau yn debyg i lythrennau a rhifau?  Rydym wedi dethol y rhai gorau y gallwch eu gweld o’ch gardd, gyda’ch llygaid noeth, ysbienddrych neu delesgop bach:

Y Lleuad – Lleuadol V ac X

Mae cyfle gwych i weld y llythrennau V ac X yn arweddion y Lleuad, os oes gennych delesgop bach.  Fe ddigwydd hwn ar gyfnodau penodol pan fydd golau’r haul yn syrthio’n ffafriol ar ambell i arwedd leuadol ac ar y terfynydd, sef y darn o gysgod rhwng y rhannau golau a’r rhai tywyll ar y Lleuad.  Mae’r diagram yn dangos lleoliad y llythrennau, a’r amser gorau i’w gweld yw rhwng 6.10yh a 6.30yh ar yr 20fed o Ionawr.

Clwstwr 37

Y Clwstwr 37 yw un o’n ffefrynnau.  Wedi’i leoli yng nghlwb dal-i fyny Orion, fe fydd angen telesgop bach arnoch i’w weld.  Mae’n wir yn edrych yn debyg i’r rhif 37!  Gan ddibynnu ar y math o delesgop rydych yn defnyddio, efallai y bydd yn edrych fel y llythrennau ‘LE’ neu ‘XY’.  Ei enw seryddol yw clwstwr agored NGC 2169.  Cafodd ei ddarganfod gan y seryddwr Giovanni Batista Hodierna ym 1654, ac mae wedi’i leoli rhyw 3,600 o flynyddoedd golau i ffwrdd o’r Ddaear.  Ceisiwch ei ddarganfod drosoch eich hun neu gliciwch yma i’w weld.

 

Asterism Lambda

Dyma asterism sydd yn edrych fel yr unfed llythyren ar ddeg o’r wyddor Roeg.  Chwiliwch am y seren Meissa yng nghytser Orion a gyda’ch llygaid wedi’u gosod ar y seren, codwch eich ysbienddrych tuag ato ac edrychwch am ffurfweddiad o sêr sy’n debyg i’r llythyren Lambda. 

Mae’n rhyfeddol i feddwl bod y seren Meissa hefyd yn cael ei ddynodi’n Lambda Ori, yr unfed seren ar ddeg yng nghytser Orion.

 

Cassiopeia fel W?

Dyma un o’r 88 o gytser sefydliedig yn wybren y nos sydd â llawer o chwedlau ynghlwm iddo, o’r frenhines ddrwg i’r chwedl Cymreig Llys Dôn, a gredir i fod yn gartref i dduwies yr wybren, Dôn.  Wynebwch tua’r de-orllewin yn ystod y cyfnos ac edrychwch i fyny nes i chi weld y ffurf ‘W’ yn yr wybren.  Ar rai cyfnodau penodol yn ystod y flwyddyn, mae’r cytser yn gwrthdroi i ffurf ‘M; wrth iddo droelli yn agos i’r echelin begynol; mae’r cytser hwn yn ambegynol a byth yn machlud.

 

G Wybrennol

Fe fydd rhaid i chi aros tan tua 8yh i weld yr asterism anferth sy’n debyg i’r llythyren ‘G’.  Mae’n cynnwys naw o’r sêr mwyaf llachar yn yr wybren ar draws chwech o gytserau. Wynebwch tua’r de a defnyddiwch eich llygaid i chwilio am y cawr coch Betelguese; edrychwch ychydig i’r dde i chwilio am y seren fwyaf llachar nesaf, Bellatrix.  Edrychwch tua’r gorwel am y seren las, boeth Rigel, wedyn tua’r dwyrain tuag at y seren ddisglair Sirius.  Edrychwch i fyny tuag at Procyon a cheisiwch ddarganfod y sêr dwbl, Pollox a Castor.  Edrychwch yn groeslinol i’r gorllewin i Capella ac yn olaf i lawr i Aldebaran yn Taurus.