CYFWELIAD Â ZILLAH BOWES – ARLUNYDD PRESWYL

Date: 
1 year 5 months ago

Gwneuthurwr ffilmiau ac ysgrifennwr yw Zillah Bowes.  Fel gwneuthurwr ffilmiau, mae ei ffilmiau yn cynnwys Small Protests fel cyfarwyddwr, a enillodd y wobr Current Short Cuts a gafodd ei enwebu am Wobr Grierson, a Enemies of Happiness fel sinematograffydd, a enillodd gwobr y World Cinema Jury yng Ngŵyl Ffilm Sundance.  Fel  ysgrifennwr, hi oedd enillydd y Wordsworth Trust Prize 2017, cafodd  Ganmoliaeth Arbennig yn y Wasafiri New Writing Prize 2016 a  Creative Wales Award 2017.  Derbyniodd hefyd New Writer’s Award oddi wrth Literature Wales yn 2014 a chafodd ei dewis ar gyfer rhaglen Writers at Work yng Nghŵyl y Gelli 2016-2017.

 

Zillah yw’r arlunydd preswyl cyntaf o fewn cynllun Cysylltiadau Elan Links.  Treuliodd bedair wythnos yma.  Dyma ei meddyliau ....

 

Beth a’ch denodd i breswylfa arlunydd yng Nghwm Elan?

Rydw i’n meddwl mai’r peth cyntaf a wnaeth fy nenu i’r breswylfa arlunydd oedd y syniad o ymdrwytho yn llwyr yn y tirwedd, a thrigo yn y cwm cyfan.  Yn enwedig un a oedd mor anarferol gyda’r cymysgedd o adeiladwaith naturiol ac o waith dyn.  Roeddwn yn mynd yn aml yn ôl ac ymlaen trwy Fro Ddyfi, lle roeddwn yn arfer byw pan nad oeddwn yn gweithio yn Llundain neu rhywle arall; ond nid oeddwn wedi’i darganfod.

 

Yn ail beth, roedd gan Gwm Elan Parc Genedlaethol Wybren Dywyll.  Roeddwn yn meddwl bod hyn yn gyffrous gan fy mod wedi ysgrifennu am fater tywyll a’r isymwybod ond wedi methu mynd ymhellach.  Roeddwn hefyd eisiau edrych y tu hwnt i’m hunan, felly roeddwn yn gweld y syniad o archwilio’r tywyllwch yn y cwm yn ei hun yn ddiddorol.

 

Dwedwch am eich prosiect a sut y gwnaethoch ei ddatblygu.

Fy syniad oedd i archwilio sut oedd y tywyllwch ddim yn dywyll, neu beth oedd gan y tywyllwch i gynnig.  Fy nghynllun oedd i dynnu lluniau ac i wneud ymchwil ar gyfer darn newydd o ysgrifennu.  Ar gyfer y lluniau, sylweddolais yn gyflym fy mod eisiau dal sut, imi, nad oes gwir dywyllwch oni bai eich bod yn ychwanegu golau, sydd yna’n pylu i’r tywyllwch.  Fe ymddiddorais mewn cynrychioli’r ffufiau a goleuwyd gan y tywyllwch, tirlun y tywyllwch.

 

Yn dechnegol roedd hyn yn her oherwydd mae’n debyg bod llawer o ffotograffiaeth-sêr a’r nos am ceisio wneud y tywyllwch yn fwy golau, trwy dinoethiad hir a thechnegau eraill, ond roeddwn yn ceisio bod yn fwy sylwadol. Mae’n waith sydd ar y gweill!  Rydw i wedi sylweddoli fy mod angen arbrofi gyda phrosesu digidol er mwyn cyflawni yr edrychiad rydw i eisiau.  Fe ddechreuais hefyd astudiaeth ffotograffiaeth, trwy hap a damwain, ar sut mae pobl yn defnyddio golau ffug yn y nos, ynghyd â chyfres o bortreadau’r nos.  Y ddau olaf yw’r rhai mwyaf heriol yn dechnegol, felly caf weld os gallaf ymdopi â nhw!

 

Ar gyfer yr ysgrifennu, roeddwn eisiau cofnodi sgyrsiau â phobl, i ddarganfod sut oedden nhw’n gweld y tywyllwch, ac fe dechreuais eu galw yn “athroniaethau’r tywyllwch.”  Dychmygais efallai y byddai’n datblygu’n ddarn ffuglen o ryddiaith delynegol, neu farddoniaeth hir, mewn nifer o leisiau, a fyddai’n rhoi clod i’r bobl a recordiais.  Dechreuais drwy siarad â seryddwyr a’r sawl a oedd yn frwd dros seryddiaeth, ffotograffwyr brwdfrydig y nos, a rhai sy’n  frwdfrydig dros fywyd gwyllt.  Mae llawer o bobl brwdfrydig yn ymweld â Chwm Elan!  Yna siaradais â’r trigolion ac eraill gan gynnwys ffermwyr, ffotograffwyr, arolygwyr ystlumod, gwirfoddolwyr, contractwyr a physgotwyr.

 

Siaradais â phobl am sut y maent yn defnyddio’r tywyllwch, sut mae’n help iddynt, pam maent yn ei hoffi, a sut maent yn ei weld.  Darganfyddais fod pobl sy’n ymweld â’r cwm yn aml yn gweld y tywyllwch yn anarferol ac arbennig, yn enwedig y rhai i mi siarad â nhw, gan iddynt ymweld oherwydd hynny.  Ond mae’r rhai sy’n byw yma yn teimlo’n wahanol.  Mae rhai yn ei werthfawrogi yn yr un ffordd ond yn ymdrin â hi mewn ffordd mwy cyfarwydd.  Nid yw eraill yn ei weld yn anarferol neu hyd yn oed yn neilltuol o dywyll, ond ei fod yn wahanol i’r dydd.  Rydw i rywle rhwng y ddau diwethaf siwr o fod!

 

Beth oedd eich hoff brofiad yn ystod y cyfnod preswyl?

Rydw i’n meddwl mai fy hoff brofiad oedd treulio amser gyda thrigolion y cwm, yn dod i adnabod y gymuned –  y lle, diwylliant a’r tafodiaith yng Nghymru, Sir Faesyfed, sy’n newydd i mi.  Mae’n unigryw dros ben.  Mae hefyd rhywbeth unigryw am y ffordd mae pawb yn helpu ei gilydd yn y ddau gwm a gerllaw.  Rydw i’n siarad yn bennaf am y ffermwyr, sy’n dod at ei gilydd am y casglu a gwaith arall.  Ond hefyd, wedi fy magu mewn pentref a byw mewn pentref yn ddiweddar, mae’n gynhwysyn cyfarwydd ym mywyd cefn gwlad – helpu eich cymydog.  Mae’n rhywbeth sy’n dod â mi adref rhywfodd, rhywbeth nad wyf yn profi llawer ohono ym mywyd y ddinas, er iddo fod yn bosibl yno hefyd.

 

Beth ydych chi wedi dysgu am eich hun/eich gwaith?

Darganfyddais fod cael canolbwynt, ond heb  fod o dan bwysau, wrth sgwsio â phobl yn rhyddhaol.  Fel gwneuthurwr ffilmiau, yn aml mewn rhaglenni dogfen, rhaid i chi ddal beth mae rhywun yn ei ddweud mewn ffordd arbennig.  Gall fod yn olygfa neu ddarn o gyfweliad sy’n bwysig i’r stori.  Ar gyfer y prosiect hwn, cefais yn bennaf sgyrsiau cylchol â phobl yn y tywyllwch – cerdded o gwmpas tu allan, eistedd ar gist y car neu dynnu lluniau o wybren y nos.  Siaradon ni am holl agweddau’r tywyllwch, gan gynnwys y tywyllwch mewnol, a rhannodd pobl eu profiadau â mi,  a minnau â nhw.  Weithiau nid oeddwn yn gallu gweld ein hunain yn iawn, felly roedd yna ymdeimlad cyffesol i’r peth.  I mi, roeddynt yn eiliadau o gysylltiad a oedd yn eithaf ysbrydol.

 

Rydw i wedi dysgu i ymddiried mwy mewn pobl er mwyn deall fy syniadau, mewn cydweithrediad, mewn cymuned.  Mae gan y prosiect hwn bellach ei fywyd ei hun.  Mae pobl yn anfon negeseuon ataf, ac at ei gilydd, ar Facebook, ac yn fy nghwahodd i bethau.  Mae’n ei wneud yn haws i gario ymlaen, mae ganddo momentwm sydd tu hwnt i mi.  Rydw i’n gobeithio estyn hwn yn fwy i’m holl waith, yn enwedig wrth wneud ffilmiau.  Ar nodyn ymarferol, dysgais fwy am ffotograffiaeth; hyd yma, roeddwn ond wedi ei defnyddio at bwrpas ymchwil i’m ffilmiau, ond sylwedolias fy mod yn ei fwynhau i’r eithaf.

 

Sut fydd eich cyfnod yng Nghwm Elan yn dylanwadu ar waith y dyfodol?

Mae gennyf lawer o waith eto i’w wneud i barhau y prosiectau hyn, felly nid yw wedi gorffen eto!  Yn ogystal â phrosiect y tywyllwch, mae gennyf ddiddordeb mawr yn y gymuned weithiol yng nghefn gwlad a beth fydd yn digwydd yn sgil Brexit yng Nghymru, a’r trafodaethau am ffermio mynydd.  Mae llawer o fy ngwaith, yn y ffilmiau ffuglen rydw i’n ysgrifennu ac yn  fy marddoniaeth, wedi’i leoli ym myd natur ac yn ymwneud â’i  berthynas â’r unigolyn.  Mae fy nghyfnod yng Nghwm Elan wedi datblygu hyn, gan adael i mi feddwl yn fwy dwys a thu hwnt i fy mhrofiadau, gan roi i mi fynediad breintiedig i fywydau eraill.  Diolch o galon i bawb a wnaeth y cyfnod preswyl mor fewnweledol ac yn brofiad pleserus.

 

I ddarllen rhagor am ein harlunwyr preswyl eraill, gweler isod:

https://www.elanvalley.org.uk/news/article/cyfweliad-gyda-daniel-crawshaw-arlunydd-preswyl

https://www.elanvalley.org.uk/news/article/cyfweliad-marcelo-s-nchez-camus-arlunydd-preswyl

 

Nodiadau ar y tywyllwch ar gyfer darn newydd o ysgrifen

Ffotograffydd:

 

Mae’r cwm yn agored i bob taith i’r tywyllwch nawr, gan gynnwys eich un chi.

 

Fe fydd neb yn gwybod os wnewch chi agor eich hun yma, ni fydd neb yn gweld.

 

Ni fydd dim yn sylwi, ar wahan i’r ddafad, ond mae hi’n llonydd.  Mae hi’n gorwedd ar y ffordd, yn cynhesu ei llecyn nos, yn cnoi cil ar ddarn olaf y gwair, yn aros i’r tywyllwch darfod.  Nid yw hi’n gallu eich gweld oni bai i chi ei goleuo.  Ni oes ots ganddi hi, mae’n dal i gnoi yn ymyl ei hoen, yn cnoi’r nos nes i’r wawr dros y bryn ei chodi.

 

Felly agorwch i’r cwm, agorwch i’r tywyllwch.

 

Basn yw, crud y tywyllwch a fydd yn eich cynnal.

 

Mae’r cwm tywyll fel calon araf, curiad enfawr a fydd yn llonyddu eich curiadau bach, cyflym, eu tynnu ar draws ei hafon, gan eich tynnu o hyd fel yr Elan tenau, eich siglo’n dawel er mwyn i chi allu troi, troi yn eich tywyllwch eich hunain.

 

I ddarllen rhagor am ein harlunwyr preswyl eraill, gweler isod:

https://www.elanvalley.org.uk/news/article/cyfweliad-gyda-ts-anna-adri-schokker-arlunydd-preswyl

https://www.elanvalley.org.uk/news/article/cyfweliad-marcelo-s-nchez-camus-arlunydd-preswyl

https://www.elanvalley.org.uk/news/article/cyfweliad-gyda-daniel-crawshaw-arlunydd-preswyl